Poprzez choroby układu krążenia przeciętny Polak rozumie choroby serca, czy słusznie? Czy choroby układu krążenia to jedynie niedomagania serca?

Choroby układu krążenia to inaczej choroby układu sercowo-naczyniowego. Są to schorzenia narządów i tkanek wchodzących w skład układu krążenia - zatem nie tylko serca, ale także tętnic i żył. Do chorób układu krążenia zaliczamy m.in. miażdżycę i jej powikłania, chorobę niedokrwienną serca, zawał mięśnia sercowego, udar mózgu, zapalenia tętnic i żył.

Czy choroby wieńcowej można uniknąć? Jakie są pierwsze i późniejsze jej objawy?

Chorobie wieńcowej możemy zapobiegać - żyjąc zdrowo: rzucając palenie, prowadząc aktywny tryb życia, kontrolując regularnie swój stan zdrowia itp. Choroba wieńcowa rozwija się wskutek zwężenia światła tętnic przez złogi cholesterolu. Zwężone tętnice nie dostarczają wystarczającej ilości tlenu do serca - co wywołuje uczucie bólu. Powstający na złogach cholesterolu skrzep krwi może zablokować światło tętnicy, czego wynikiem może być zawał serca. Typowe objawy choroby wieńcowej to: uczucie piekącego bólu i ucisku, szczególnie za mostkiem, ból pojawiający się w trakcie wysiłku fizycznego lub stresu - może pojawić się o każdej porze, obudzić ze snu, może wystąpić także przy nagłej zmianie temperatury otoczenia, np. po wyjściu na zimne powietrze, szczególnie rano. Bardzo często ból promieniuje do lewego ramienia, lewej połowy szyi lub żuchwy. Choroba wieńcowa jest procesem postępującym. Po jej zdiagnozowaniu wdraża się leczenie farmakologiczne wsparte eliminacją lub kontrolą czynników ryzyka chorób układu krążenia. Działania te pozwalają uniknąć szeregu poważnych, nieodwracalnych powikłań - zawału lub niewydolności serca, nagłego zgonu sercowego.

Czym jest miażdżyca i jakie są jej przyczyny? Czy zmiany miażdżycowe są odwracalne?

Miażdżyca to przewlekła, postępująca choroba, która polega na odkładaniu się złogów lipidowych w tętnicach, które w tym miejscu się zwężają. W miejscach zmian miażdżycowych, zwanych blaszkami, tworzą się, w razie ich pęknięcia, skrzepy, mogące doprowadzić do nagłego zamknięcia światła tętnicy i zablokowania przepływu krwi. To z kolei jest najczęstszą przyczyną zawałów serca i udarów mózgu. Główną przyczyną miażdżycy, poza nadciśnieniem, jest zbyt wysoki poziom cholesterolu we krwi. Regularne przyjmowanie leków obniżających poziom cholesterolu i wprowadzenie odpowiedniej diety może spowodować cofnięcie zmian miażdżycowych, a przynajmniej powstrzymać ich postępowanie. W leczeniu zmian miażdżycowych konieczna jest także redukcja podwyższonego ciśnienia tętniczego. Ponadto prowadzenie zdrowego trybu życia - rzucenie palenia, ograniczenie spożywania tłuszczów zwierzęcych i regularne ćwiczenia fizyczne zminimalizują zmiany chorobowe i zwolnią proces postępowania choroby.

Nadciśnienie. Jak je zidentyfikować? Jakie są jego przyczyny i skutki? Jak można walczyć z nadciśnieniem tętniczym? Czy wystarczy odpowiednia dieta? A może styl życia?

Wiele osób przez długie lata nie wie, że ma zbyt wysokie ciśnienie krwi. Nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się gdy wartości ciśnienia tętniczego utrzymują się powyżej 140 mm Hg podczas skurczu (tzw. ciśnienie górne) i 90 mm Hg (tzw. ciśnienie dolne) w czasie rozkurczu serca. Zawsze przy stwierdzeniu takich wartości ciśnienia należy zgłosić się do lekarza. Okolicznościami sprzyjającymi rozwojowi nadciśnienia tętniczego są: nadwaga, nieodpowiednia dieta - bogata w sód i tłuszcze, tzw. „siedzący" tryb życia, nadmierne spożywanie alkoholu i palenie tytoniu, predyspozycje genetyczne oraz współwystępowanie innych schorzeń. Wszystkie osoby zdrowe powinny mierzyć ciśnienie co najmniej raz do roku.

Warto podkreślić, że ryzyko wystąpienia nadciśnienia wzrasta wraz z wiekiem, w przypadku osób powyżej 60. roku życia jest ponad dziesięciokrotnie wyższe niż dla osób przed 30. Zarówno w profilaktyce, jak i w leczeniu nadciśnienia ważne jest eliminowanie modyfikowalnych czynników ryzyka - dbanie o dobrą kondycję fizyczną i samopoczucie, unikanie stresu i napięcia emocjonalnego oraz odpowiednia dieta. Lekarze zalecają chorym na nadciśnienie umiarkowany wysiłek fizyczny, który pomaga utrzymać organizm w dobrej formie i zredukować zbyt wysokie ciśnienie. „Dobra" dla nadciśnieniowca dieta to dieta niskocholesterolowa, bogata w owoce i warzywa, z niewielką ilością soli, cukrów i tłuszczów nasyconych. Umiejętne komponowanie diety polega na zastępowaniu niektórych składników innymi, bardziej bezpiecznymi dla naszego zdrowia - zamiast soli warto przyprawiać potrawy ziołami, a dania smażone i panierowane zastępować gotowanymi na parze.

W Polsce śmiertelne żniwo zbierają zawały serca. Czy są zawały mniej lub bardziej niebezpieczne?

Zawał serca jest spowodowany gwałtownym zamknięciem tętnicy wieńcowej, doprowadzającej krew do serca. Już po kilku minutach niedokrwienia mięsień sercowy ulega nieodwracalnym uszkodzeniom. Ze względu na jego rozległość, rozróżniamy zawał pełnościenny i niepełnościenny, ale nie możemy nazwać zawału „mniej" lub „bardziej niebezpiecznym". Jeżeli istnieje nawet najmniejsze podejrzenie, że osoba może przechodzić zawał, należy natychmiast wezwać karetkę pogotowia. Nie wolno ignorować żadnych objawów, które wskazują na zaburzenia pracy serca.

W przypadku wystąpienia zawału serca najważniejsze jest jak najszybsze udzielenie fachowej pomocy. Obecnie, jeśli chory szybko znajdzie się w szpitalu ryzyko śmierci w przebiegu zawału wynosi kilka procent. Niestety nadal znacząca liczba chorych umiera przed uzyskaniem pomocy lekarskiej, bez względu na rozległość zawału.

Często podkreśla się rolę diety w profilaktyce choroby wieńcowej, są jednak społeczeństwa które odżywiają się tłusto i słono, a jednak choroby serca są tam rzadko spotykane. Czy to jednak nie tryb życia i stres są głównymi przyczynami zawałów? A może optymizm i pogoda ducha stanowią najlepsze lekarstwo na choroby serca?

Tryb życia ma bardzo duży wpływ na nasze zdrowie. Dieta, aktywność fizyczna, stres, używki - wszystko to decyduje o kondycji naszego serca. W profilaktyce chorób układu krążenia dieta ma duże znaczenie - każdy dodatkowy kilogram, to także dodatkowe obciążenie dla serca. Silny i długotrwały stres również zwiększa ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia. Przewlekłe silne napięcie, związane głównie z pracą zawodową powoduje nadmierne wytwarzanie adrenaliny i pobudzenie całego układu nerwowego, co z kolei wywołuje natychmiastowy wzrost ciśnienia tętniczego krwi. Tym samym zaburza mechanizmy regulujące pracę serca. Zwiększa się wówczas ryzyko wystąpienia zawału i arytmii. Warto zatem stosować techniki, które pomogą w codziennej walce z sytuacjami napięcia nerwowego oraz zachować optymizm i pogodę ducha, mimo przeszkód, które stawia przed nami rzeczywistość.

Ważna jest sprawna organizacja pracy, rozplanowanie zajęć, które pozwolą uniknąć wielu stresujących sytuacji. Czasami pomaga telefon do przyjaciela - krótka rozmowa z bliską osobą pozwala rozładować napięcie. Podobnie działają nawet proste ćwiczenia fizyczne. Ruch uwalnia endorfiny - grupę hormonów, które poprawiają nastrój.

Spróbujmy spojrzeć nieco szerzej na temat: dieta a choroby układu krążenia. Czego unikać, co dodać do diety i czy trzeba taką dietę w sposób dogmatyczny stosować?

W przypadku chorób układu krążenia prawidłowe żywienie jest elementem uzupełniającym podjęte leczenie farmakologiczne. Właściwy sposób odżywiania pomaga wrócić do zdrowia i utrzymać kondycję fizyczną organizmu, dlatego też osoby z chorobami układu krążenia powinny regularnie kontrolować wagę ciała i wiedzieć, czy jest odpowiednia do ich wzrostu. Pomocny jest w tym tzw. wskaźnik masy ciała, czyli BMI.

Nie ma diety, którą należałoby dogmatycznie stosować. Zapotrzebowanie na elementy diety jest zindywidualizowane, różne w zależności od wieku, płci, codziennej aktywności i wykonywanej pracy oraz od stanu zdrowia. Należy jednak pamiętać o pewnych ogólnych założeniach, które powinniśmy starać się wprowadzić do naszego życia, np. przed wyjściem do pracy zjeść pełnowartościowe śniadanie. W ten sposób pobudzimy metabolizm. Pamiętajmy, że powinniśmy jeść co najmniej 3 posiłki dziennie, w regularnych odstępach czasu, mniej więcej co 4 godziny. Ostatni posiłek należy zjeść najpóźniej 2 godziny przed snem. Ważne, aby nasza dieta była urozmaicona, abyśmy uwzględnili w niej produkty pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz dużą ilość świeżych warzyw. Warto włączyć do naszych posiłków ryby morskie, które zawierają „korzystne" dla organizmu tłuszcze.

Jesteśmy w samym środku okresu „popuszczania pasa". Jak czerpać przyjemność ze świąteczno-karnawałowych rozkoszy stołu, nie szkodząc przy okazji sobie? Czy można szybko „odpracować" grzeszki, jakie popełniliśmy w Boże Narodzenie czy podczas sylwestrowego przyjęcia?

Serce wymaga diety bogatej w tłuszcze nienasycone i błonnik, które redukują poziom „złego" cholesterolu we krwi. Świąteczne potrawy bazują zazwyczaj na szkodliwych tłuszczach zwierzęcych, a słodkie desery dostarczają pustych kalorii . Na przyszłość - aby przygotować święta zdrowe i smaczne, warto zrezygnować ze szkodliwych składników potraw na rzecz ich bardziej wartościowych odpowiedników, np. przyrządzając sosy do świątecznych sałatek używajmy jogurtu. Jest zdrowszy od śmietany, ponieważ zawiera mniejsze ilości tłuszczu. Do smażenia świątecznego karpia, wykorzystajmy oliwę z oliwek - w przeciwieństwie do zwykłych olejów jest bogata w nienasycone kwasy tłuszczowe, które pomagają redukować ilość „złego" cholesterolu bez jednoczesnego obniżania poziomu „dobrego" cholesterolu . Święta kojarzą się nam z aromatycznymi zapachami - do przyprawienia sałatek i mięs używajmy ziół - bazylii, tymianku, kolendry. W przeciwieństwie do soli zioła nie podnoszą ciśnienia krwi. Dzięki nim uzyskamy potrawy zdrowe i pełne smaku. Starajmy się, aby spożywanie posiłków nie stanowiło głównego punktu świąt czy uroczystości a było jedynie miłym i zdrowym dodatkiem.

Spędzanie świąt w pozycji siedzącej powoduje odkładanie się tkanki tłuszczowej oraz podwyższa poziom cholesterolu. Największym sprzymierzeńcem zdrowego serca jest ruch. Nawet półgodzinny spacer poprawia trawienie i obniża ciśnienie krwi. Wysiłek fizyczny pomaga także redukować „zły" cholesterol. Rodzinny spacer będzie nie tylko miłą, ale także zdrową formą spędzania świątecznego (i nie tylko) czasu.

Cholesterol w powszechnym mniemaniu ma opinię wyłącznie szkodliwej substancji - straszą nas nim media, twórcy reklam. Czy rzeczywiście jest to trucizna? Co to jest „dobry" a co „zły" cholesterol i gdzie się znajdują?

Cholesterol to związek tłuszczowy, który powstaje w wątrobie. Cholesterol jest istotnym składnikiem błon komórkowych, bierze też udział w tworzeniu hormonów sterydowych, kwasów żółciowych i witaminy D. Jest więc substancją niezbędną do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Występuje w dwóch podstawowych postaciach: LDL - tzw. „zły" cholesterol i HDL - tzw. „dobry" cholesterol. „Dobry" cholesterol jest transportowany wraz z krwią ze ścian tętnic do wątroby, gdzie ulega dalszym przemianom.

„Zły" cholesterol wbudowuje się w ściany naczyń tętniczych, powodując miażdżycę, a tym samym, zwiększając ryzyko choroby niedokrwiennej serca i zawału. Zarówno „dobry" jaki „zły" cholesterol dostarczane są „z zewnątrz" razem z pożywieniem. Ryzyko wystąpienia miażdżycy zależy od wzajemnych proporcji cholesterolu LDL i HDL. Dla osób dorosłych poziom cholesterolu całkowitego we krwi nie powinien przekraczać 190 mg/dl. Prawidłowe wartości stężenia cholesterolu we krwi kształtują się w następujący sposób: cholesterol całkowity - poniżej 190 mg/dl, LDL - poniżej 130 mg/dl, HDL - powyżej 40 mg/dl w przypadku mężczyzn i powyżej 50 mg/dl w przypadku kobiet.

Osoby z chorobą układu krążenia są obciążone zwiększonym ryzykiem powikłań sercowo-naczyniowych i dotyczą ich często bardziej rygorystyczne normy. Na podwyższenie poziomu „złego" cholesterolu mają wpływ m.in. dieta zawierająca zbyt dużą ilość tłuszczów nasyconych, spożywanie zbyt małych ilości błonnika, brak aktywności fizycznej czy genetyczne skłonności wątroby do wytwarzania zbyt dużych ilości cholesterolu.

Tłuszcz tłuszczowi nierówny - czy także dla serca?

Tłuszcze dzielimy na tłuszcze nienasycone i nasycone. Tłuszcze nienasycone obniżają poziom cholesterolu we krwi i są niezbędne do prawidłowego przebiegu wszystkich procesów w organizmie. Dostarczymy je spożywając owoce, warzywa, oleje roślinne i ryby, np. łososia, tuńczyka czy makrelę.

Tłuszcze nasycone zawarte są w pełnotłustych pokarmach, takich jak: żółty ser, śmietana, mleko, masło, produkty mięsne - szczególnie mięso czerwone, skóra i tłuszcz z drobiu czy smalec. Tłuszcze nasycone wpływają negatywnie na nasz organizm i serce, ponieważ podnoszą nam poziom „złego" cholesterolu we krwi i zwiększają jej krzepliwość. Nie można ich jednak całkowicie wyeliminować z naszej diety, ponieważ są źródłem witamin A, D, E i K, ale pamiętajmy, że to one podnoszą ryzyko wystąpienia miażdżycy tętnic, a pośrednio zawału serca.

Czy dobroczynny wpływ czerwonego wina na serce to mit czy fakt?  Czy na przykład po zawale można sobie pozwalać na alkohol?

Mimo iż badania epidemiologiczne wykazują, że spożywanie małych ilości alkoholu może „przedłużyć życie", nie należy wierzyć, że picie alkoholu poprawi nasze zdrowie. Trudno też doszukiwać się szczególnych właściwości czerwonego wina. Nie udowodniono, że związki antyutleniające, które w nim występują, działają zdrowotnie. Pamiętajmy, że picie alkoholu ma wiele niekorzystnych skutków - zwłaszcza społecznych. Lepiej zatem dla nas i dla naszych bliskich nie przesadzać z jego spożyciem. Osoby, które przebyły zawał serca powinny zachować alkoholowy umiar. Kieliszek wina nie zaszkodzi, większa ilość może prowadzić do poważnych konsekwencji.

Jakie inne schorzenia mają negatywny wpływ na układ krążenia? Jak możemy uniknąć powszechnych w dzisiejszym społeczeństwie chorób układu krążenia?

Do schorzeń zwiększających ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia należą problemy metaboliczne - przede wszystkim cukrzyca. Nieleczona cukrzyca sprzyja miażdżycy naczyń, a także - utracie wzroku, niewydolności nerek, uszkodzeniu włókien nerwowych. Rozwojowi choroby sprzyjają otyłość, nadciśnienie tętnicze, siedzący tryb życia oraz wysoki poziom cholesterolu we krwi. Aby uniknąć problemów z układem krążenia należy przede wszystkim zadbać o zdrowy tryb życia - stosować odpowiednią dietę, zrezygnować z używek i, co warto podkreślić, być aktywnym fizycznie. Już 30 minut wysiłku fizycznego dziennie może sprawić, że tkanki naszego organizmu będą lepiej dotlenione. Przyspieszy się metabolizm komórek, a zmniejszy ryzyko powikłań nadciśnienia tętniczego, obniży się skurczowe i rozkurczowe ciśnienie krwi. Podczas wysiłku fizycznego w organizmie człowieka dokonuje się szereg zmian: naczynia krwionośne zwiększają swoją objętość co sprawia, że organizm jest lepiej zaopatrywany w tlen i produkty energetyczne potrzebne komórkom do procesów metabolicznych. Zwiększa się ukrwienie serca i rozwój krążenia obocznego, które jest odpowiedzialne za transport krwi do obszarów potencjalne niedokrwionych wskutek zwężenia głównego naczynia.