Społeczeństwo
Pesach
2008-04-20, 08:47
W sobotę po zachodzie słońca rozpoczęło się żydowskie święto Pesach (Pascha), jedno z głównych świąt judaizmu, podczas którego wspominane jest Wyjście Narodu wybranego z Egiptu. Pesach potrwa do 27 kwietnia.

Pesach to wspomnienie wydarzenia, które stanęło u podstaw tworzenia się narodu Izraela. Żydzi wierzą, że sam Bóg uratował ich z egipskiej niewoli i doprowadził do Ziemi obiecanej. Żydowska Pascha ma jednak wymiar nie tylko historyczny, nie jest jedynie wspominaniem a każdy wyznawca judaizmu odnosi ją także do swojego osobistego życia.

Wieczerza sederowaW języku hebrajskim święto to ma 4 nazwy, które wyrażają jego różne oblicza. Chag Hapesach - Święto Pesach - nazwa ta odnosi się bezpośrednio do fragmentu Tory, mówiącego o zabiciu baranka i skropieniu jego krwią drzwi. Nazwa Chag Haawiw - Święto Wiosny jest związana z czasem w którym następuje. Kalendarz solarno-lunarny zapobiega bowiem przesuwaniu się święta w ciągu roku (jak to ma miejsce w przypadku kalendarzy czysto lunarnych). Po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej w 70 roku n.e. zaniechano składania ofiary z baranka (podobnie jak składania innych ofiar ze zwierząt). Na stole podczas wieczerzy sedrowej znajduje się zeroa (ramię, nawiązujące do wyciągniętego ramienia Boga, który uratował Izraela przeprowadzając lud przez Morze Czerwone) - pieczone mięso z kością; pieczeń ta nie jest zjadana, ma tylko przypominać że skłądanie ofiar ze zwierząt nie jest możliwe gdy nie ma Świątyni.

Kolejna nazwa Zman Herutenu - Czas Naszej Wolności odnosi się do wyzwolenia Narodu Wybranego z niewoli egipskiej, wydarzenia które jest kluczowe dla tworzenia się żydowskiej tożsamości. "Jam jest Pan Bóg twój, którym cię wywiódł z ziemi Egipskiej, z domu niewoli" - w taki sposób określa się Bóg Izraela, nadając swojemu ludowi Dziesięć Przykazań.

Ostatnia nazwa to Hag Hamacot - Święto Macy (Przaśników). Pochodzi ona od spożywania przez siedem dni placków z niekwaszonego chleba - takich samych jakie w pośpiechu musieli piec przodkowie Izraela w Egipcie. Macą, czyli chlebem niekwaszonym jest chleb wyrobiony z suchej mąki, która wcześniej nie miała styczności z wodą i upieczony w ciągu 18 minut od momentu zarobienia ciasta - po tym czasie Halacha (prawo żydowskie) uznaje że w cieście mogły już zacząć się procesy fermentacyjne.

W dniu poprzedzającym Pesach usuwa się z domu wszystkie rzeczy kwaszone, a ich poszukiwania (tradycyjnie, przy blasku świecy) dotyczą przede wszystkim kwaszonego chleba, którego wszystkie kawałki muszą zostać usunięte z domu. Zwyczaj ten nazywany bedikat chamec (szukanie zakwasu) jest bardzo stary i do dziś przestrzegany w religijnych domach. Zakwas symbolizuje Egipt - świat niewoli z którego wyszli Żydzi, a jego odrzucenie jest symbolicznym wyzwoleniem się, odrzuceniem tego świata i jego jarzma.

Podczas przygotowań do Paschy Żydzi mają także obowiązek pamięci o ubogich i wspierania ich tak, by mogli również urządzić wieczerzę - wskazane jest by pomocy udzielać już na miesiąc przed świętem. Szczególnie przeżywają Pesach najstarsi synowie w rodzinach - często poszczą na pamiątkę tego, że Naród Wybrany uniknął w noc Wyjścia dziesiątej plagi czyli właśnie śmierci pierworodnych.

Pascha rozpoczyna się w pierwszą wiosenną pełnię księżyca liczoną według żydowskiego kalendarza solarno-lunarnego (15 dnia pierwszego w tym kalendarzu miesiąca Nisan). Trwa 7 dni w Izraelu i 8 wśród większości żydów z Diaspory. Pierwszego dnia, po zachodzie słońca odbywa się uroczysta wieczerza sederowa, w której biorą udział całe rodziny - bliżsi i dalsi krewni spotykają się by razem wspominać noc cudu jakiego dokonał Bóg, uwalniając swój Naród z niewoli.

"Nie ma nic skomplikowanego w wymaganiach, jakim musimy sprostać w Pesach, by nie zapomnieć o naszej wolności. Żeby nadać czemuś szczególne znaczenie, nie musimy tego komplikować i dodawać wzniosłości. To musi być proste (zmiana diety) i co najważniejsze – osadzone w rodzinie."

Michael Schudrich
Naczelny Rabin Polski

Słowo seder oznacza porządek, a sama wieczerza przebiega zawsze w ściśle ustalonej kolejności. Podczas niej należy przestrzegać 5 micwot (przykazań) na które składają się spożywanie macy czyli niekwaszonego chleba (przaśników), wypicie 4 kielichów wina, spożywanie gorzkich ziół, wysłuchanie opowieści o Wyjściu oraz chwalenie Boga przy pomocy psalmów. Wiele rytuałów związanych z sederową wieczerzą ma na celu przypominanie sobie i opowiadanie dzieciom o nocy która odmieniła historię Narodu Wybranego. Opowieść ta ciągnie się praktycznie przez cały czas trwania Wieczerzy i towarzyszy wszystkim innym czynnościom. Na sederowym stole znajdują się między innymi jajka (symbol nowego życia i odradzania się), zielone rośliny (natka pietruszki, sałata, seler naciowy), rosół z kury z knedlikami z macy a także ryby, sałatki i inne potrawy.

Sama wieczerza to kolejne, następujące po sobie wydarzenia.

Kadesz - błogosławieństwo i wypicie pierwszego kielicha wina.

Urchac - rytualne obmycie rąk.

Karpas - spożywanie zielonych roślin, połączone z błogosławieństwem płodów ziemi. Warzywa moczy się w słonej wodzie, symbolizującej łzy Izraelitów w egipsiej niewoli.

Jachac - przełamanie środkowej z trzech mac i odłożenie jej większej części na potem jako afikomen (ostatni akcent wieczerzy).

Ileż jest dobrodziejstw, za które powinniśmy dziękować Wszechobecnemu!
Gdyby tylko wyprowadził nas z Egiptu, a nie osądził Egipcjan, już by wystarczyło.
Gdyby osądził Egipcjan, a nie osądził ich bożków, już by wystarczyło.
Gdyby osądził ich bożki, a nie zabił ich pierworodnych, już by wystarczyło.
Gdyby zabił ich pierworodnych, a nie dał nam bogactw Egipcjan, już by wystarczyło.
Gdyby dał nam bogactwa Egipcjan, a nie rozdzielił dla nas morza, już by wystarczyło.
Gdyby rozdzielił dla nas morze, a nie przeprowadził nas po jego suchym dnie, już by wystarczyło.
Gdyby przeprowadził nas po jego suchym dnie, a nie wtrącił naszych prześladowców w jego odmęty, już by wystarczyło.
Gdyby wtrącił naszych prześladowców w jego odmęty, a nie zaspokajał naszych potrzeb na pustyni przez 40 lat, już by wystarczyło.
Gdyby zaspokajał nasze potrzeby na pustyni przez 40 lat, a nie karmił nas manną, już by wystarczyło.
Gdyby karmił nas manną, a nie obdarzył nas Szabatem, już by wystarczyło.
Gdyby obdarzył nas Szabatem, a nie przyprowadził nas do góry Synaj, już by wystarczyło.
Gdyby przyprowadził nas do góry Synaj, a nie dał nam Tory, już by wystarczyło.
Gdyby dał nam Torę, a nie wprowadził nas do ziemi Jisraela, już by wystarczyło.
Gdyby wprowadził nas do ziemi Jisraela, a nie zbudował nam Świątyni, już by wystarczyło.

Dajenu („Już by wystarczyło”)
- fragment tekstu z broszury "Hagada na Pesach"
The 614th Commandment Society

Hagada - Opowieść o Wyjściu, która będzie towarzyszyła wszystkim już do końca sederu, przed jej rozpoczęciem napełnia się drugi kielich wina, z którego część zawartości jest przelewana do wcześniej przygotowanych naczyń, na znak współczucia i braku nienawiści do Egipcjan. Opowieść przebiega w 4 etapach. Pierwszy to Cztery Pytania zadawane przez najmłodszych uczestników wieczerzy, dotyczące niewoli w Egipcie i wyzwolenia z niego. Drugi (pytania Czterech Synów) dotyczy sensu uroczystości sederowej i obchodzenia Pesach. Trzecia opowieść dotyczy samego Wyjścia oparta jest bezpośrednio na wersetach Księgi Powtórzonego Prawa. Mówi się także wówczas o kolejnych plagach jakie spadały na Egipt. Czwarta część opowieści wyjaśnia znaczenie Wyjścia dla każdego Żyda i kończy się pochwałą Boga, śpiewa się wówczas Dajenu („Już by wystarczyło”), która jest jedną z najbardziej znanych pieśni sederowych. Wymienione zostają w niej wszystkie dzieła Boga, które doprowadziły do uwolnienia Izraela z niewoli. Do kielichów dolewa się wino i wypija.
 
Rachac - ponowne obmycie rąk, przed spożyciem macy.
 
Hamoci - przełamanie pierwszej macy (nazwanej Kapłanem) i podzielenie jej między uczestników wieczerzy.
 
Maca - podzielenie mniejszej części pozostałej po przełamaniu Lewity.
 
Maror - spożywanie gorzkich ziół.
 
Korech - przełamanie trzeciej macy (nazwanej Izraelem) i podzielenie jej między uczestników wieczerzy (spożywa się ją z ziołami oraz charoset -  mieszaniną wina, owoców, orzechów i cynamonu).
 
Szulchan Orech - właściwa wieczerza.
 
Cafun - spożywanie zachowanego wcześniej afikomenu. Pełni on funkcję deseru (nazwa afikomen po grecku oznacza też deser), choć nie jest słodki (sederowa kolacja nie kończy się spożywaniem słodyczy). Afikomen symbolizuje Boże Prawo i według tradycji jedzenie go na końcu wieczerzy, w miejscu gdzie zwykle podaje się łakocie, ma pokazać, że wypełnianie woli Boga jest nie tylko obowiązkiem ale też przyjemnością wierzących.
 
Barech - błogosławieństwo po posiłku i wypicie trzeciego kielicha wina.
 
Hallel - śpiewanie pochwalnych i dziękczynnych psalmów. Hallel oznacza "chwalić", od tego słowa połączonego ze skrótem imienia JHWH pochodzi też słowo Hallelujah.
 
Nirca - "podsumowanie", zakończenie wieczerzy, wypija się wówczas czwarty kielich wina. Jej uczestnicy składają sobie życzenia Leszana haba biruszalaim. W przyszłym roku - w Jerozolimie!.

Obecnie liczba wyznawców judaizmu jest oceniana na 8-12 tysięcy (choć nie są to oficjalne dane). Gminy żydowskie znajdują się w Warszawie, Wrocławiu, Krakowie, Łodzi, Szczecinie, Katowicach, Bielsku-Białej i Legnicy. W mniejszych skupiskach żydowskich znajdują się filie gmin żydowskich.

Joanna Gacka